مقدمه
کسب و کار الکترونيک به عنوان يکي از زير زيرمجموعه‌هاي فناوري اطلاعات و ارتباطات در دهه گذشته رشد بالايي را تجربه کرده است. به طوري که رويکرد سياست اکثر موسسات تجاري در پذيرش و به کارگيري کسب و کار الکترونيک در جهت ورود به بازارهاي جهاني و جذب مشتريان جديد و موثر و کارا در اين راستاست. اما به کارگيري کسب و کار الکترونيک در فعاليت‌هاي تجاري نيازمند توجه به يک سري عوامل درونزا و برونزاي تاثيرگذار بر آن است. به طوري که توجه بنگاه‌هاي تجاري به اين عوامل و برنامه‌ريزي در جهت استفاده مطلوب از فناوري کسب و کار الکترونيک ضمن آنکه موفقيت بهره‌برداري از آن را تضمين خواهد کرد، زمينه رشد بنگاه‌هاي استفاده کنند را نيز فراهم مي‌کند. بنابراين، در اين مقاله ابتدا تعاريف، انواع، شيوه‌ها، مزايا و معايب استفاده از کسب و کار الکترونيک بيان مي‌شود. در قسمت دوم چارچوب تحليلي که در آن استفاده از کسب و کار الکترونيک منتهي به افزايش انگيزه صادراتي مي‌شود، تشريح مي‌گردد. در قسمت سوم به مطالعه موردي تجربه هند در اين زمينه اشاره شده و در نهايت پيشنهاداتي در اين راستا ارايه مي‌شود.

کسب و کار الکترونيک
کسب و کار الکترونيک تعاريف متعددي دارد که در زير به برخي از آن‌ها اشاره مي‌شود:
- کسب و کار الکترونيک وسيله‌اي که مسير رسيدن بنگاه‌ها به بازار را هموار مي‌سازد. مسيري که مشتريان در آنجا اقدام به خريد کالا و خدمات مي‌کنند؛
- کسب و کار الکترونيک وسيله‌اي است که به استفاده‌کنندگان آن امکان رسيدن به مشتريان موثر و کارآمد را فراهم مي‌سازد؛
- کسب و کار الکترونيک توانايي هدايت تجارت از طريق شبکه‌هاي الکترونيک نظير اينترنت و شبکه جهاني است.

تجارت الکترونيک
براساس تعريف دفتر توسعه جامعه اروپا (OECD)‌ به طور کلي تجارت الکترونيک، معاملات را در ارتباط با فعاليت‌هاي تجاري افراد و سازمان‌ها شکل مي‌دهد. اين فعاليت‌ها براساس پردازش و انتقال اطلاعات ديجيتالي (متن، صدا و تصاوير) مبتني هستند.
تجارت الکترونيک، به مجموعه فعاليت‌هاي اطلاق مي‌گردد که مستقيماً به وسيله ارتباطات الکترونيکي (شبکه‌اي) پشتيباني مي‌شود.

تفاوت کسب و کار الکترونيک و تجارت الکترونيک
کسب و کار الکترونيک به مفهوم کلي شامل به کارگيري فناوري‌هاي جديد براي برقراري ارتباطات زنجيره‌اي بين سازندگان، فروشندگان، عرضه‌کنندگان و به طور کلي ارايه‌دهندگان کالا و خدمات از يک سو و خريدار و مصرف‌کننده و يا به طور کلي مشتري از سوي ديگر است و نتيجه آن اتخاذ تصميم‌هاي بهتر، بهينه‌سازي کالا و خدمات، کاهش هزينه‌ها و گشودن کانال‌هاي جديد است. ولي تجارت الکترونيک به هر شکلي از نقل و انتقالات در تجارت اطلاق مي‌شود که در آن طرفين، بيشتر از طريق الکترونيکي با يکديگر در تماس هستند تا از طريق نقل و انتقالات فيزيکي. به عبارت ديگر، تجارت الکترونيک زيرخبشي از کسب و کار الکترونيک در سازمان‌ها است، زيرا در کسب و کار الکترونيک، شکل الکترونيکي کليه فرايندهاي کسب و کار سازمان از قبيل توليد، تحقيق و توسعه امور اداري، مالي، مديريت نيروي انساني، پشتيباني و تجارت مطرح است. در حالي که در تجارت الکترونيک تنها فرآيند تجارت سازمان به صورت الکترونيک يک جزء بنيادي از کسب و کار الکترونيک به حساب مي‌آيد.
کسب و کار الکترونيک باعث مي‌شود تا فرايندهاي تجارت، روابط و داد و ستد جهاني گردد. محيط تجاري شرکت، ممکن است، شامل يک شبکه جهت دسترسي به سازمان‌هاي عمومي يا شبکه‌هايي که با محافظت خاص براي دسترسي افرادي خاص طراحي شده و يا حتي شبکه داخلي باشد که براي دسترسي افراد و کارمندان داخل شرکت طراحي شده است.
کسب و کار الکترونيک تنها قرارداد يک صفحه شبکه‌اي نيست. بلکه محيط مدل‌هاي تجاري اعم از تجارت با کارمندان، مشتريان، تامين‌کنندگان و شرکا است. (سرمد، 1382، ص3)

انواع کسب و کار الکترونيک
کسب و کار الکترونيک بسته به اينکه طرف‌هاي معامله سازمان‌ها يا افراد باشند به انواع زير تقسيم مي‌شوند. در اينجا روابط بر مبناي اهداف تجاري شکل مي‌گيرد.
واحد تجاري با واحد تجاري (BUSINESS TO BUSINESS=B2B)؛
واحد تجاري با مصرف‌کننده (CONSUMER= B2C BUSINESS TO)
مصرف کننده با مصرف کننده (CONSUMER TO CONSUMER= C2C)
واحد تجاري با دولت (BUSINESS TO GOVERNMENT= B2G)
دولت با واحد تجاري (GOVERNMENT TO BUSINESS-G2B)

معايب کسب و کار الکترونيک
مساله امنيت، امکان ورود به سيستم‌هاي شما از طريق آدرس پست الکترونيکي، سايت شبکه و دستيابي به اطلاعات مالي و غيره؛
اختلال در برنامه کاري در صورت خرابي سيستم؛
از دست دادن کنترل؛
مشکلات و هزينه‌هاي به روز بودن با فناوري‌هايي که به سرعت پيشرفت مي‌کنند.
چارچوب تحليلي
گسترش و نفوذ هر فناوري بستگي به چند عامل نظير منافع بالقوه فناوري، ظرفيت جذب بنگاه‌ها دارد. منافع بالقوه نه تنها به توليدکنندگان کالاها و خدمات مي‌رسد که از فناوري جديد استفاده مي‌کنند، بلکه مصرف‌کنندگان آن کالاها و خدمات نيز از آن بهره‌مند مي‌شوند. براي مثال، رشد سريع اينترنت باعث مي‌شود هم عرضه‌کنندگان و هم مصرف‌کنندگان از مطلوبيت بيشتري برخوردار گردند.
پذيرش فناوري کسب و کار الکترونيک تابعي ازچندين عامل است. اين عوامل در اکثر مواقع اثر تقويت‌کننده دو جانبه‌اي (متقابلي) بر يکديگر دارند.
ملاحظات بين‌المللي شامل صادرات، واردات فناوري و... است در تعامل با کسب و کار الکترونيک، اثر تقويت‌کننده بر يکديگر دارند. در اين حالت بنگاه در سطح بين‌المللي با پذيرش کسب و کار الکترونيک واردات و صادرات خود را بر مبناي اصول استاندارد کسب و کار الکترونيک شکل مي‌دهد. از طرف ديگر قرار گرفتن کالا و خدمات در فضاي تجارت الکترونيکي موجب حذف فاصله بين مبدا و مقصد کالاها و خدمات مي‌گردد و تغييرات اساسي در بازارهاي هدف به وجود مي‌آورد. موفقيت در اين فرايند، منوط به مديريت کارا و حرفه‌اي است. مديريت حرفه‌اي با درک و شناخت از فضاي ارتباطات بين‌المللي، شيوه‌هاي کسب و کار الکترونيک را متناسب با ملاحظات بين‌المللي تطبيق مي‌دهد. از طرف ديگر، مديريت حرفه‌اي با تجارت مدرن روابط غيرمعمول را تصحيح مي‌کند.
حجم عمليات، اثرات دو سويه‌اي را بر کسب و کار الکترونيک دارد. از آنجايي که استفاده از کسب و کار الکترونيک باعث دستيابي به انبوهي از مشتريان با سلايق مختلف مي‌گردد. لذا بنگاه‌هاي فعال در امر تجارت بين‌المللي با گسترش ظرفيت توليدي و تنوع بخشي به توليدات کالا و خدمات سعي در جذب مشتريان بيشتر است.
يکي از شرايط مهم ديگر در کسب و کار الکترونيک وجود شبکه ارتباطي قوي همراه با اطمينان بالاست. دسترسي به پهناي باند بالاتر در اختيار هيچ کدام از بنگاه‌ها نيست. پنهاي باند قسمتي از زيرساخت‌هاي نهادينه شده توسط دولت است. هر قدر اين پهنا بالاتر باشد، حجم و سرعت اطلاعاتي که رد و بدل مي‌کند بيشتر خواهد بود. از اين رو با در نظر گرفتن نقش مهمي که اين عامل مي‌تواند در موقعيت خدمات شبکه با توان بالا داشته باشد، خصوصي‌سازي و مقررات‌زدايي خدمات ارتباطي به منظور افزايش کارايي در سيستم مخابرات در کشورهاي در حال توسعه و توسعه يافته مورد تاکيد قرار مي‌گيرد. متغيرهاي رفتاري نظير ميزان مهارت نيروي انساني بنگاه‌ها، حجم سرمايه‌گذاري در تحقيق و توسعه و نرخ‌هاي دستمزد، از عوامل مهمي هستند که در پذيرش کسب و کار الکترونيک توسط بنگاه‌ها موثرند. هر قدر بنگاه‌ تجاري در سطح بين‌المللي از نيروي انساني متخصص بيشتري برخوردار باشند و منابع بيشتري را به سرمايه‌گذاري تخصيص دهد، موقعيت بهتري در جذب و پذيرش کسب و کار الکترونيک دارد.
همچنين دستمزدهاي بالا هميشه انگيزه عمده‌اي براي نيروي کار جهت افزايش کارايي و نوآوري به حساب مي‌آيد. در نتيجه به کارگيري کسب و کار الکترونيک منافع متعددي را به دنبال دارد. علي رغم اينکه بسياري از منافع موجود در شکل يک ذکر گرديد، بسياري از بنگاه‌ها به دليل پايين بودن هزينه مشارکت را قبول مي‌کنند اينترنت باعث ارزاني دسترسي به اطلاعات و بازارهاي جهاني مي‌شود. اين عامل موجب مي‌گردد سرعت عمل در بازارهاي چند منظوره که براي توليد کالاها و اطلاعات است، بالا برود. به طور بالقوه شکل تازه‌اي به سازمان‌دهي زيرساخت مشاغل موجود مي‌بخشد و با ارزش‌گذاري مجدد، راه را براي انجام معاملات تجاري باز مي‌کند و با مهندسي مجدد بازرگاني محدوديت‌هايي که به طور سنتي توليدکنندگان را از مشتريان جدا مي‌ساخت رها مي‌سازد.
از سوي ديگر، فعاليت‌هاي منفصل و جدا از هم نظير سفارش، پرداخت و خدمات بعد از فروش، ممکن است به يک فرآيند واحد ادغام شده و باعث کاهش هزينه‌هاي اعتباري گردد. نتيجه چنين فرايندي منتهي به افزايش کارايي و رقابت‌پذيري در بين بنگاه‌هاي صادراتي است.

شيوه‌هاي کسب و کار الکترونيک
به طول کلي سه شيوه معاملات کسب و کار الکترونيکي وجود دارد: LINE OFF= در اين شيوه بنگاه‌ها براي انجام فعاليت‌هاي تجاري از سيستم پست الکترونيکي استفاده مي‌کنند.
ON LINE= در اين شيوه & بنگاه‌ها از طريق «تعيين کننده متحدالشکل منبع»
(UNIFORM RESOURCE LOCATOR= URL) اقدام به معاملات تجاري مي‌کنند. URLها آدرس‌هايي هستند که ساختار آن‌ها براي همه کامپيوترها يکسان است و به وسيله آن مي‌توان به منبع مورد نظر دست يافت (اسنل، 1379، ص77). دروازه شبکه (PORTAL) يک صفحه شبکه است که در آن لينک‌هايي براي رفتن به سايت‌هاي محتوي اخبار مربوط به موضوع‌هاي مختلف وجود دارد. اين صفحات داراي تعداد زيادي آدرس با موضوع‌هاي مختلف هستند. (اسنل، 1379، ص97). خدمات دروازه شبکه اغلب شامل موتورهاي جستجوگر، پست الکترونيکي، چت، نقشه‌ها، فروش و گزينه‌هاي ديگري براي مشتريان است. در واقع دروازه‌هاي شبکه هدفي براي تبليغات و بازاريابي هستند. مزاياي استفاده از کسب و کار الکترونيک:
نزديک شدن ارتباطات؛
دستيابي به بازارهاي جديد؛
افزايش ميزان فروش و سود؛
حذف هزينه‌هايي مانند تهيه کاغذ، چاپ، بروشور و کاتالوگ؛
کاهش هزينه‌هاي معاملاتي و تدارکاتي؛
بهبود مديريت بر روابط مصرف‌کننده، عرضه‌کننده و کارکنان؛
کاهش آلودگي محيط زيست، ترافيک و ازدحام.

هند
لعل (2002) به منظور ارزيابي رابطه بين کسب و کار الکترونيک و صادرات، مطالعه‌اي را در هند انجام داده است. در اين مطالعه 51 بنگاه تجاري در سه گروه غيرصادراتي، صادراتي و صرفاً صادراتي با توجه به شاخص‌هاي زير مورد بررسي قرار گرفته است:
شيوه‌هاي کسب و کار الکترونيک؛
ميزان مهارت نيروي کار شاغل در بنگاه‌ها؛
فناوري مورد استفاده در بنگاه‌ها؛
بهره‌وري نيروي کار بنگاه‌ها.
وي در اين تحقيق انگيزه صادراتي را تابعي از عوامل فوق قرار داده و به نتايج زير رسيده است:
بنگاه‌هايي که رويکرد صادراتي دارند برعکس بنگاه‌هاي غيرصادراتي در معاملات تجاري بيشتر از شيوه‌ دروازه شبکه به جاي شيوه سنتي OFF-LINE‌ استفاده مي‌کنند.
ميزان حجم فروش بنگاه‌هاي صادرات‌گرا بيشتر از بنگاه‌هاي غيرصادراتي بوده و در اين بنگاه‌ها ميزان فروش انجام شده توسط شيوه دروازه شبکه به مراتب بالاتر از ساير روش‌هاست.
ميزان تخصص و بهره‌وري نيروي کار در بنگاه‌هاي صادرات‌گرا نسبت به بنگاه‌هاي غيرصادراتي در سطح بالايي قرار دارد. بيشترين ميزان بهره‌وري نيروي کار در سه گروه بنگاه‌ها مربوط به شيوه دروازه شبکه از کسب و کار تجارت الکترونيک است. همچنين نيروي کار متخصص در بنگاه‌هاي صادرات‌گرا بر شيوه دروازه شبکه متمرکز شده‌اند. اين در حالي است که در بنگاه‌هاي غيرصادراتي شيوه کسب و کار الکترونيک بيشترين نيروي کار متخصص را جذب کرده است.

نتيجه‌گيري
با توجه به چارچوب تئوريک مطرح شده و بررسي تجربه هند از کسب و کار الکترونيک براي افزايش انگيزه صادراتي پيشنهادات زير براي بنگاه‌هاي تجاري فعال در امور بازرگاني به بنگاه‌هاي بين‌المللي توصيه مي‌شود. ورود به سازمان تجارت جهاني و قرار گرفتن در وضعيت رقابتي امري اجتناب‌ناپذير است. از اين رو استفاده از فناوري‌هاي نوين تجاري در بنگاه‌هاي صادراتي مورد تاکيد قرار مي‌گيرد.
از آنجا که موفقيت در کسب و کار الکترونيک نيازمند توجه به عوامل جانبي و تاثيرگذار بر آن است. لذا مديريت حرفه‌اي و به کارگيري نيروي کار متخصص براي تقويت کسب و کار الکترونيک براي بنگاه‌ها توصيه مي‌شود.

منابع
- تافلر (الوين)، موج سوم، ترجمه: شهيندوخت خوارزمي.
- ساروخاني (حسين)، مجموعه مقالات همايش نقش اطلاع‌رساني در بازار کار، شيوه‌هاي جديد کاريابي و نقش تکنولوژي اطلاعات در رشد و توسعه بازارکار
- سايت اينترنتي: www.cibclub.com
- کنکاشي در تجارت الکترونيک، وزارت بازرگاني، معاونت برنامه‌ريزي و بررسي‌هاي اقتصادي.
تهيه و تدوين:
محمد ابراهيم طلوعي کارشناس توليد و بهره‌وري، وزارت کار و امور اجتماعي
سعيد تفويضي  کارشناس نظارت بر کاريابي‌ها، وزارت کار و امور اجتماعي